Kwestie prawne dotyczące stwierdzenia nieważności ślubu kościelnego

Prawnicy Kancelarii Custos specjalizują się w udzielaniu pomocy w kwestiach dotyczących stwierdzenia nieważności ślubu kościelnego, popularnie zwanego rozwodem kościelnym, czy unieważnieniem małżeństwa. Zapraszamy do kontaktu z naszymi prawnikami: tel. 22 479 59 55 (w godzinach 09:00 – 17:00) w sprawie unieważnienia ślubu kościelnego.

JAK PRZEBIEGA PROCES UNIEWAŻNIENIA MAŁŻEŃSTWA?

Skargę o orzeczenie nieważności małżeństwa może wnieść jeden z małżonków. Nie jest wymagane, aby współmałżonek/współmałżonka brali udział w procesie.
Po przesłaniu pisemnej skargi powodowej do właściwego sądu kościelnego i uregulowaniu kosztów postępowania, sąd rozpoczyna procedurę o stwierdzenie nieważnie zawartego małżeństwa. Następnie proces wkracza w etap dowodowy, zwany też instrukcyjnym, czyli zbieranie przez sąd dowodów w prowadzonej sprawie.
Strony przedkładają wszelkie dowody i dokumenty, przesłuchiwani są świadkowie, powoływani są biegli sądowi (zazwyczaj psycholog, psychiatra, ginekolog lub seksuolog, w zależności od potrzeby danej sprawy) do oceny i ekspertyz przedstawionych dokumentów i wyrażenia opinii o stronach postępowania. Przesłuchania stron (małżonka / małżonki) odbywa się pojedynczo w różnym czasie w sadzie biskupim. W ich trakcie obecny jest najczęściej sędzia audytor oraz notariusz. Świadkowie składają swoje zeznania zazwyczaj w miejscu zamieszkania w obecności proboszcza w swojej parafii jako sędziego delegowanego do sprawy.
Po zakończeniu etapu dowodowego rozpoczyna się etap dyskusyjny, w którym za zamkniętymi drzwiami biegli sądowi dyskutują na temat wartości przedstawionych dowodów. Sąd biskupi wydaje wyrok w pierwszej instancji, a następnie kolejny sąd kościelny wydaje wyrok drugiej instancji.
Na podstawie całości materiału w aktach sprawy sąd przedstawia odpowiedź (pismo) na pytanie, czy udowodniono istnienie przeszkody, o której była mowa w zawiązaniu sporu, a więc czy sakrament małżeństwa został ważnie zawarty, czy też jest nieważny i nigdy nie zaistniał węzeł małżeński pomiędzy stronami. Stosowne pismo zostaje wysłane do stron pozwu. Jeżeli strona nie zgadza się z wydanym wyrokiem ma prawo wnieść apelację do trybunału wyższej instancji. Ponadto, w przypadku wyroku pozytywnego, czyli orzekającego nieważność małżeństwa, sprawa z urzędu trafia do trybunału II instancji. Małżeństwo zostaje uznane za nieważne, jeśli oba wyroki są o takiej samej treści.
Przewidywany czas toczącej się sprawy to około 1 roku w pierwszej instancji oraz do 6 miesięcy w drugiej instancji, czyli zgodnie z prawem kanonicznym, sprawa powinna trwać maksymalnie 18 miesięcy.
Można uznać, iż w przypadku spraw bardzo oczywistych od wniesienia skargi powodowej do wydania wyroku upłynie minimum 1 rok, natomiast w sprawach bardziej skomplikowanych czasem okres ten ulega wydłużeniu – zazwyczaj do 2 lat łącznie w obu instancjach.
Większość skarg o stwierdzenie nieważnie zawartego małżeństwa zostaje rozpatrzona pozytywnie.

PRZYCZYNY NIEWAŻNOŚCI MAŁŻEŃSTWA

Małżeństwo może zostać nieważnie zawarte z powodu jakieś przeszkody zrywającej kanony 1083 – 1094 Kodeksu Kanonicznego.
• wiek młodociany (14 lat dla kobiety i 16 dla mężczyzny),
• niezdolność płciowa (impotencja),
• istniejący węzeł małżeński ( małżeństwo z inną osobą),
• różność religii (ślub z osobą nieochrzczoną),
• święcenia,
• śluby lub profesja zakonna,
• uprowadzenie,
• przeszkoda występku (małżonkobójstwa),
• pokrewieństwo (w linii prostej i do 4 stopnia linii bocznej),
• powinowactwo (w linii prostej),
• przyzwoitości publicznej,
• pokrewieństwa prawnego (powstałego z adopcji).

Małżeństwo może zostać nieważnie zawarte na skutek braków dotyczących zgody małżeńskiej. Określone zostały przez prawodawcę w kanony 1095-1107.
• brak minimum małżeńskiego poznania
• pozbawienie używania rozumu,
• poważny brak rozeznania oceniającego co do istotnych praw i obowiązków małżeńskich,
• niezdolność do podjęcia istotnych obowiązków małżeńskich z przyczyn natury psychicznej,
• podstęp przy zawieraniu małżeństwa ( umyślne wprowadzenie w błąd),
• symulacja,
• wykluczenie któregoś z istotnych przymiotów lub elementów małżeństwa (jedność, nierozerwalność ,zrodzenie i wychowanie potomstwa),
• zawieranie małżeństwa pod warunkiem,
• przymus i bojaźń.

Przyczyną nieważności małżeństwa mogą być braki dotyczące formy kanonicznej, a więc sposobu zawierania małżeństwa. Dotyczy w szczególności kapłana asystującego przy zawieraniu małżeństwa (posiadanie przez niego odpowiedniego upoważnienia), oraz zobowiązanie do zawierania małżeństwa przez katolików według formy kanonicznej.

CZY MOŻNA ODWOŁAĆ SIĘ OD WYROKU?

Zgodnie z Kan. 1614 i 1615; art. 257 §1 i 258 §1 Dig. con. Sąd I instancji przesyła stronom kopię wyroku stwierdzającego ważność lub nieważność małżeństwa.
Wyrok wydany przez I instancję, nie jest jeszcze prawomocny. Stronie procesowej, która nie zgadza się z wyrokiem przysługuje prawo apelacji ( Kan. 1628 KPK; art.257 §2 i 279 §1 Dig. con. ) do Trybunału II instancji.
Apelację w przypadku stwierdzenia ważności małżeństwa przez I instancję, należy zgłosić w terminie 15 dni od otrzymania wiadomości o ogłoszeniu wyroku w Sądzie Kościelnym ( Kan. 1630 §1 KPK; art. 281 §1 Dig. con. ), a poprzeć (uzasadnić) w Trybunale II instancji w ciągu 30 dni od jej zgłoszenia (Kan. 1633 KPK; art. 284 §1 Dig. con.)
W sytuacji, kiedy zostanie stwierdzony wyrok uznający małżeństwo za nieważnie zawarte to wyrok z pozostałymi aktami sądowymi zostanie przesłany z urzędu do Trybunału Apelacyjnego (Kan. 1682 §1 KPK; art. 264 Dig. con.). W obu powyżej opisanych przypadkach Trybunał swoim dekretem albo potwierdzi wyrok I instancji, albo dopuści sprawę do zwyczajnego rozpatrywania na nowym stopniu (Kan. 1682 §2 KPK; art. 265 §1 Dig. con.)
Trybunał Apelacyjny zatwierdzi wyrok z I instancji dekretem, jeżeli Trybunał jest jednoznaczny w swej decyzji z pierwszą instancją. Sąd apelacyjny może zdecydować również, że sprawę należy przyjąć do zwyczajnego rozpatrywania. Taka sytuacja ma miejsce w momencie, kiedy sędziowie mają jakieś wątpliwości, co do słuszności wydania pierwszego wyroku. W trybunale drugiej instancji następuje więc nowy proces, który zakończy się wyrokiem. Jeśli ten wyrok potwierdza sentencję pierwszej instancji, czyli np. stwierdza nieważność małżeństwa, to rodzi te same skutki, jak dekret potwierdzający wyrok ( kan. 1684). Natomiast, jeśli wyrok jest za ważnością małżeństwa i nie potwierdza wyroku z I instancji, wówczas istnieje możliwość złożenia apelacji do III instancji.
Najczęściej wyznacza się do tego zadania Trybunał w Polsce. Dopiero w momencie, kiedy wyrok I instancji, stwierdzający nieważność małżeństwa zostanie potwierdzony w Trybunale II instancji, ci których małżeństwo zostanie uznane za nieważne, mogą zawrzeć nowy sakramentalny związek małżeński o ile nie zostanie to zabronione zakazem, zamieszczonym w wyroku lub dekrecie, albo postanowieniem miejscowego Biskupa Diecezjalnego (Kan. 1684 §1 KPK; art. 251 §1-2 Dig. con.)

JAK PRZYGOTOWAĆ SKARGĘ?

Skargę należy napisać w dwóch egzemplarzach, zachowując marginesy po obu stronach (3,5 cm). Objętość skargi nie powinna przekraczać 2–3 stron arkusza A-4.
Określenie sądu i stron
Skarga powodowa musi określać, do kogo jest wnoszona, wskazywać żądanie i tego, kto ma je spełnić. W personaliach stron (małżonków) podać należy imiona i nazwiska (obecnie używane), imiona rodziców, daty i miejsca urodzenia, aktualne adresy zamieszkania oraz parafie miejsc zamieszkania.

HISTORIA MAŁŻEŃSTWA

Skarga ma wyjaśniać powód jej złożenia i wskazywać fakty na potwierdzenie określonych żądań, a także świadków, którzy mają na ten temat coś do powiedzenia. W historii małżeństwa należy zwięźle opisać okoliczności i czas poznania się, okres narzeczeństwa, motywy zawarcia małżeństwa, wydarzenia związane ze ślubem i weselem, okres pożycia małżeńskiego po ślubie, pierwsze nieporozumienia, okres niezgody oraz bezpośrednie przyczyny rozejścia się. Przedstawić należy również obecną sytuację życiową stron.

DANE ŚWIADKÓW

Świadkami powinny być osoby, które znają okoliczności kojarzenia się małżeństwa, pożycie poślubne i przyczyny jego rozpadu. Dlatego należy podać aktualne i dokładne adresy tych osób oraz zaznaczyć relację świadka do stron (np.: ojciec, matka, siostra, krewni, obcy itp.). Na świadków najlepiej wybrać przynajmniej 4 osoby, które znają osobiście okoliczności narzeczeństwa, pożycia małżeńskiego stron oraz przyczyny jego rozpadu.

ZAŁĄCZNIKI

Do skargi należy dołączyć:
• świadectwo sakramentu małżeństwa – z parafii, gdzie było zawierane;
• metryki chrztu małżonków (mogą być odpisy lub ksera z metryk znajdujących się w protokole przedślubnym z potwierdzeniem autentyczności przez proboszcza);
• potwierdzenie urzędowe miesięcznego dochodu netto;
• inne dokumenty (np. zaświadczenia lekarskie, listy, wyrok rozwodu cywilnego itp.)

PODPIS

Powództwo musi być czytelnie, własnoręcznie podpisane (przez powoda albo jego pełnomocnika) i zawierać dane o miejscu zamieszkania powoda lub pełnomocnika albo miejscu pobytu oznaczonego przez nich dla odbierania akt. Zgodność podpisu powinien potwierdzić miejscowy ksiądz proboszcz. W sądzie kościelnym każdej diecezji można uzyskać adresy katolickich kancelarii prawnych, zajmujących się sprawami procesów o nieważność małżeństwa.

WNIESIENIE SKARGI

Organami orzekającymi w sprawie o unieważnienie małżeństwa są sądy kościelne, zwane trybunałami, które znajdują się w każdej niemalże diecezji, i tam należy składać (na piśmie) skargi powodowe. Właściwym trybunałem do rozpatrzenia nieważności danego małżeństwa może być trybunał diecezji:
• w której zawarto małżeństwo,
• w której mieszka na stałe lub tymczasowo strona pozwana,
• w której mieszka strona powodowa.